De overheid kan iets leren van de aanpak van risico’s in het bedrijfsleven
“De overheid kan iets leren van de aanpak van risico’s in het bedrijfsleven” was de krantenkop in het Financieel Dagblad deze ochtend (21 mei 2026). Een prikkelende stelling die ons als risicomanagers meteen aansprak. In deze boodschap van Pieter Duisenberg zat bijna een moreel appèl om onze kennis te delen. Iets dat we als InAudit graag doen. Maar we beginnen eerst met goed luisteren.
Slagvaardigheid
De toespraak van de president van de Algemene Rekenkamer begint met een reflectie op het besluit uit 1864 om de Nieuwe Waterweg aan te leggen en daarmee de Rotterdamse haven beter te ontsluiten om vervolgens te constateren dat Nederland het afgelopen jaar stil is blijven staan. “We zien een opvallend gebrek aan vooruitgang”.
Hoewel de rechtmatigheid van de uitgaven boven de 99% ligt plaatst Algemene Rekenkamer een kanttekening bij de Rijksrekening: namelijk dat stilstand dreigt. De cijfers kloppen wel, maar er wordt geen vooruitgang gerealiseerd:
“Het is belangrijk dat we ons realiseren dat niets doen, dat kiezen voor stilstand, ons land miljarden kost. Dat is een keuze voor een onzekere toekomst met een onbekende rekening. Misschien niet meteen zichtbaar in de jaarverslagen van ministeries, maar wel voelbaar voor inwoners, voor bedrijven, voor toekomstige generaties. En dat kost niet alleen geld, maar ook vertrouwen. Het vertrouwen van burgers en bedrijven in de overheid. Het moet dus anders. Maar hoe?”
Is het bedrijfsleven wel het goede voorbeeld?
De krantenkop van het FD suggereert dat de strekking was dat de overheid iets kan leren van het bedrijfsleven, maar opvallend genoeg wordt de term “bedrijfsleven” helemaal niet gebruikt in de voordracht van de President van de Algemene Rekenkamer. In het interview van het FD wordt de connectie wel gelegd en wordt de balans geschetst tussen de onzekerheid die investeren oplevert versus de onzekerheid van wat er gebeurt als je niet investeert. Deze balans is min of meer vergelijkbaar met het dilemma van de overheid, met één groot verschil: niet investeren in de toekomst kan voor een onderneming het einde van het voortbestaan betekenen. Maar voor de overheid niet, die zal altijd blijven bestaan. De suggestie daarmee is dat het ontbreken van existentiële angst de balans tussen direct risico en toekomstig risico negatief beïnvloedt. In andere woorden: je komt pas in actie, als je voortbestaan wordt bedreigd.
De lijst met 60 risico’s
Behalve de voordracht over de staat van de rijksverantwoording heeft de Algemene Rekenkamer ook een lijst met 60 risico’s opgesteld, de ‘Hoogrisicolijst’. Deze is interessant en geeft op verschillende onderwerpen de afwegingen weer tussen het risico (bijvoorbeeld: “afzakken als concurrerende economie”), elementen van de bedragen die via het Rijk lopen (bijvoorbeeld: €23 miljard aan fiscale ondernemersregelingen) en de maatschappelijke impact (bijvoorbeeld beperkte economische groei). Hierbij valt direct op dat alleen wordt gesproken over risico’s in termen van uitgaven en schade, maar niet in kansen of gemiste maatschappelijke opbrengsten.
Het waarderen van ‘missed opportunities’
Het denken over kansen en gemiste opbrengsten is niet alleen een thema voor de overheid, maar ook gewoon voor het bedrijfsleven. We nemen uitgaven of kosten mee in de winst- en verliesrekening en dat drukt de winst. Dat is een zekerheid. Deze kosten maken we echter met als doel om onze bedrijfsactiviteiten te kunnen uitvoeren en dat levert hopelijk winst op (maar dat is een onzekerheid).
Het feit dat we ‘missed opportunities’ niet waarderen als kostenpost zorgt niet alleen bij de overheid voor beïnvloeding van de besluitvorming. Het is eigenlijk gewoon een waarderingsvraagstuk. Want hoe zouden besluiten genomen worden wanneer je de ‘missed opportunities’ ook als kostenpost of verlies aan waarde in je jaarcijfers zou moeten verwerken?
In de Ster-campagne ‘Tuincentra Tuinmart’ wordt de ondernemer verrast door het succes van zijn eigen campagne op de radio. Stel dat de kosten €50K van de campagne zijn en maar dat de toegenomen marge €500K bedraagt. Dan is de business case helder. Maar dat weet je pas achteraf. De kosten van de campagne zijn een zekerheid, de opbrengsten niet.
Maar wat als je dit omdraait en op het moment dat Mart niet zou besluiten om de campagne uit te voeren en dat hij daarom in plaats van €50K kosten, de schade van de ‘missed opportunity’ van €450K als verlies zou moeten nemen. Dit soort overwegingen zou besluitvorming, ook in het bedrijfsleven, flink beïnvloeden.
Vertaald naar de overheid: Als de overheid een miljardenverlies zou moeten verantwoorden vanwege het besluit om de Lelylijn niet aan te leggen, dan zouden de afwegingen ineens heel anders zijn.
Fundamentele verschillen tussen overheid en bedrijfsleven
Behalve het feit dat het bedrijfsleven wel een existentiële bedreiging kan ervaren en de overheid niet, zijn er ook andere fundamentele verschillen die besluitvorming door de overheid (veelal in negatieve zin) beïnvloeden. Het begrip rechtmatigheid is bijvoorbeeld voor het bedrijfsleven veelal een non-issue en ook morele afwegingen of de verantwoordelijkheid voor de maatschappij kunnen voor bedrijven heel anders worden ervaren. Wellicht een nog fundamenteler probleem is de (in beginsel) vierjarige cyclus van verkiezingen en coalitievorming en de daarmee samenhangende behoefte om populair te zijn.
Deze cyclus maakt het aantrekkelijk om de focus ook op de korte termijn te houden en besluiten waarvan de toekomstige opbrengsten ver weg liggen (de Nieuwe Waterweg in Rotterdam) uit te stellen en de last daarvan door te schuiven naar de politieke opvolgers.
Kan de overheid iets leren van risicobeheer in het bedrijfsleven?
Binnen verschillende bedrijfstakken binnen het bedrijfsleven bestaat veel ervaring met risicobeheer. In sommige sectoren (zoals bijvoorbeeld transport en de (petro-)chemische industrie) is dat sterk verankerd in het veiligheidsdomein. Binnen andere sectoren, zoals de financiële sector, ligt veel focus op de toereikendheid van financiële buffers en weerstandsvermogen. Maar ook binnen de overheid is er veel risicobeheer. Denk daarbij aan de scenario’s die de politie doorloopt bij grote evenementen, de oefeningen van de brandweer of de analyses die de toezichthoudende autoriteiten uitvoeren op de sector waarop ze toezicht houdt. Het belangrijkste verschil dat wij zien met het bedrijfsleven is dat binnen de overheid het risicomanagement over het algemeen meer versnipperd is. Omdat de integraliteit vaak ontbreekt kunnen we als auditors vaak ook minder goed samenwerken met of steunen op de ‘tweede lijn’ in vergelijking met het bedrijfsleven.
Welke kennis zouden we als InAudit willen delen?
Terugkomend op de vraag wat wij als InAudit zouden willen betekenen voor de overheid (of voor decentrale overheden)? De belangrijkste verschillen tussen overheid en bedrijfsleven kunnen we immers niet oplossen. Maar wel hebben we enkele punten waarover we ons verwonderen.
Op de eerste plaats zouden we de Algemene Rekenkamer willen complimenteren met hun analyse. Maar we zouden ze ook graag willen uitdagen om nog iets verder te gaan, bijvoorbeeld door sommige business cases eens nader door te rekenen en te gaan rapporteren in termen van ‘missed opportunities’.
Een van die ‘missed opportunities’ is voor veel decentrale overheden het ontbreken van een centrale interne auditfunctie die periodiek en onafhankelijk rapporteert en waarmee een lange termijn relatie kan worden opgebouwd. Een gesprekspartner voor de gemeentesecretaris, B&W en de Rekenkamer. Veel decentrale overheden vinden zichzelf daarvoor te beperkt van omvang. Maar daarvoor hebben wij als InAudit een perfecte oplossing, namelijk uitbesteden! Wij kunnen zorgen voor een inrichting in lijn met beroeps-standaarden, we zorgen voor gekwalificeerde mensen, continuïteit en kwaliteitsbewaking. We kunnen dat ook doen voor de kosten van één FTE of zelfs minder, schaalbaar en flexibel. Oh ja … en dan kijken we meteen naar de aanpak van uw risicomanagement!
